Vlas (Linum usitatissimum)
Zonder vlas is er geen linnen, lijnzaad en lijnzaadolie. Deze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, omdat ze voortkomen van de vlasplant. Vlas is mooi om te zien, het heeft weinig water nodig en het is goed voor de bodem.
De vlasplant wordt al duizenden jaren verbouwd en is een belangrijke bron van zowel textiel als voedsel. Van de stengels van de plant wordt de vlasvezel geoogst, waar vervolgens linnen van gemaakt wordt. De bloemen van de plant produceren na bestuiving kleine, glimmende zaadjes: het lijnzaad. Dit lijnzaad is rijk aan gezonde vetten en vezels en wordt veel gebruikt in de keuken, bijvoorbeeld in brood, ontbijtgranen of als toevoeging aan smoothies.
Kortom, de vlasplant is de ‘moeder’ van zowel het linnen als het lijnzaad. Zonder de plant, geen van beide.
De serie over vlas, linnen, lijnzaad en lijnzaadolie is gebaseerd op algemene kennis en openbare bronnen, die wij hebben getoetst op correctheid. We willen van deze serie geen wetenschappelijk verhaal maken. Wij schrijven voor een zo breed mogelijk publiek om deze kennis voor iedereen laagdrempelig beschikbaar te maken, ook voor de jeugd. Wij zijn geen wetenschappers, maar doen wel diepgravend onderzoek alvorens wij het publiceren.
Herkomst
Nederland
De grootschalige, industriële vlasverbouw in Nederland is grotendeels verdwenen in de jaren ’70 van de twintigste eeuw. Dit kwam voornamelijk door de opkomst van goedkopere materialen zoals katoen en synthetische vezels, die de arbeidsintensieve vlasteelt en verwerking minder rendabel maakten.
Hoewel de industrie destijds zo goed als volledig verdween, is de laatste jaren een voorzichtige heropleving van de vlasteelt te zien, met name in Zeeland, Friesland en Groningen. Deze hernieuwde interesse wordt gedreven door de groeiende vraag naar duurzame en natuurlijke materialen voor onder andere textiel, bouw en isolatie. De teelt van vlas wordt ook weer gezien als een waardevolle toevoeging aan het bouwplan van de akkerbouw vanwege de positieve effecten op de bodem.
Wereldwijd
Vlas wordt tegenwoordig in verschillende delen van de wereld verbouwd, maar de productie is sterk geconcentreerd in een paar belangrijke regio’s en landen.
- Europa is de absolute koploper in de productie van vlasvezel voor de textielindustrie.
- Frankrijk en België domineren de markt en zijn samen goed voor meer dan 80% van de wereldwijde productie van hoogwaardige vlasvezels. Het milde, vochtige klimaat in deze regio is ideaal voor de teelt.
- Andere Europese landen zoals Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne produceren ook vlas, maar de kwaliteit is vaak minder consistent dan die in West-Europa.
- Andere belangrijke producenten van vlas, vaak voor zowel vezels als lijnzaad (vlaszaad), zijn:
- Canada
- China
- Kazachstan
- Verenigde Staten
Het is belangrijk op te merken dat er een verschil is tussen vlas dat wordt geteeld voor vezels (voor linnen) en vlas dat wordt geteeld voor lijnzaad. Vlas voor vezels heeft een steel die ongeveer 20 centimeter is langer, dus langere vezels voor het linnen, dan het vlas dat voor lijnzaad wordt geteeld. Het lijnzaad van deze laatste bevat lijnzaad met een hoger gehalte aan lijnolie. We spreken daarom ook wel van “vezelvlas” en “olievlas”. Hoewel veel landen beide vormen produceren, ligt de nadruk in West-Europa voornamelijk op de vezelproductie.
De eigenschappen van vlas
De vlasplant (Linum usitatissimum) is een veelzijdig en oud cultuurgewas dat bekendstaat om zijn nuttige vezels en zaden. Hier zijn de belangrijkste eigenschappen van de vlasplant:
Algemene eigenschappen
- Eenjarige plant
Vlas is een eenjarige plant dat in de lente wordt gezaaid en in de zomer wordt geoogst. - Herkomst en teelt
Het gewas wordt al duizenden jaren verbouwd en gedijt goed in gematigde klimaten, met name op kleigronden. - Verschillende soorten
Er zijn twee hoofdtypes: vezelvlas (geteeld voor de vezels) en olievlas (geteld voor de zaden). - Uiterlijk
De plant heeft slanke, rechtopstaande stengels die 80 tot 120 cm hoog kunnen worden. De bladeren zijn smal en lancetvormig. - Bloemen
De bloemen hebben vijf bloemblaadjes en zijn meestal blauw, maar er bestaan ook rassen met witte bloemen. De bloei is van korte duur (enkele weken) en trekt bijen en andere bestuivers aan.
Duurzame en milieuvriendelijke eigenschappen
- Lage input
Vlas heeft relatief weinig water, pesticiden en (kunst)mest nodig in vergelijking met andere gewassen. Vlas wordt zelden behandeld met pesticiden, omdat de plant van nature bestand is tegen schimmels en infectieziekten. Het is een enorm sterk gewas. - Bodemverbetering
De plant heeft een diep wortelstelsel, wat bijdraagt aan de verbetering van de bodemstructuur en het tegengaan van bodemerosie. - Volledige benutting
Bij de verwerking van de plant wordt vrijwel alles benut: de vezels, de zaden, de stengeldelen en zelfs de wortels. Dit maakt het een zeer duurzaam gewas. - Biologisch afbreekbaar en recyclebaar
Onbehandeld vlas is 100% composteerbaar en biologisch afbreekbaar.
Eigenschappen van de vezels en zaden
- Vezels:
- Sterk en stijf
De vezels uit de stengel zijn zeer sterk, stijf en licht van gewicht. Dit maakt ze geschikt voor de productie van linnen, touw, maar ook voor biocomposieten en isolatiemateriaal. - Ademend
Linnen, gemaakt van vlasvezels, staat bekend om zijn ademende eigenschappen en zachte textuur.
- Sterk en stijf
- Zaden (Lijnzaad):
- Voedzaam: De zaden zijn een bron van omega-3 vetzuren (alfa-linoleenzuur), vezels en eiwitten.
- Olie
Uit de zaden wordt lijnolie geperst, die gebruikt wordt in de voedingsindustrie, maar ook voor verf, zeep en linoleum. - Medicinaal
Lijnzaad en lijnolie worden van oudsher gebruikt voor hun helende werking bij maagproblemen en ontstekingen.
Andere kenmerken
- Giftigheid
De vlasplant bevat cyanogene glycosiden. In grote doses kunnen deze giftig zijn voor zowel mens als dier. In kleine doses kunnen ze echter de spijsvertering bevorderen.Leest op de pagina Lijnzaadolie meer over de beoordeling van cyanogene glycosiden in lijnzaad van het Voedingscentrum en het RIVM. - Toepassingen
Vlas wordt gebruikt voor een breed scala aan producten, waaronder kleding, touw, isolatiemateriaal, bouwmaterialen (zoals vlasschevenplaten), en als voedsel (lijnzaad).
Meer informatie
Wil je meer informatie en lezen over vlas, linnen, lijnzaad en lijnzaadolie zoals dit in de oudheid al werd gebruikt en andere onderwerpen, kijk dan op onderstaande pagina’s uit deze serie:
